Vì sao Vιệt Nam cҺuүểп từ xử Ьắп saпg tҺι ҺàпҺ áп tử ҺìпҺ Ьằпg tιȇm tҺuṓc ƌộc?
Từ năm 2011, Việt Nam chính thức thay thế hình thức xử bắn bằng tiêm thuốc độc khi thi hành án tử hình. Sự thay đổi này xuất phát từ yêu cầu nhân đạo hóa hoạt động thi hành án, giảm tác động tâm lý đối với lực lượng thực hiện và phù hợp với định hướng cải cách tư pháp.
Trong nhiều năm trước đó, xử bắn là hình thức thi hành án tử hình chủ yếu tại Việt Nam. Người bị kết án tử hình được đưa ra pháp trường, cố định vào vị trí và đội thi hành án sử dụng súng bắn vào vùng trọng yếu. Trong trường hợp chưa tử vong, đội trưởng có thể phải thực hiện thêm phát súng “ân huệ”.
Tiêm thuốc độc được lựa chọn vì hướng tới cách thi hành ít bạo lực hơn
Việc thay đổi hình thức thi hành án diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh cải cách tư pháp và chú trọng hơn đến yếu tố nhân đạo trong pháp luật hình sự.
Một trong những lập luận được đưa ra khi xây dựng quy định mới là tính răn đe của hình phạt tử hình nằm ở chính bản án, thay vì phụ thuộc vào cách thức thi hành. Khi việc xử bắn chủ yếu được thực hiện vào thời điểm rạng sáng và không công khai rộng rãi, lập luận cho rằng phương thức này tạo ra tác dụng răn đe trực quan cũng không còn phù hợp.
Trong khi đó, tiêm thuốc độc được đánh giá là phương thức ít bạo lực hơn về hình thức. Người bị thi hành án được đưa vào phòng chuyên dụng và thực hiện theo quy trình kỹ thuật, thay vì phải đối mặt trực tiếp với súng đạn và pháp trường như trước đây.
Về lý thuyết, quy trình tiêm thuốc độc được thiết kế để người bị thi hành án mất tri giác trước, sau đó thuốc làm liệt hệ vận động và cuối cùng làm ngừng hoạt động của tim. Cách thức này được cho là có thể hạn chế đau đớn về thể chất và giảm tác động tâm lý đối với những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ.
Áp lực tâm lý đối với người trực tiếp thi hành án cũng là vấn đề được đặt ra
Với xử bắn, cán bộ trong đội thi hành án phải trực tiếp sử dụng súng để tước đi mạng sống của người bị kết án. Hình ảnh, âm thanh và hậu quả của phát súng diễn ra trực tiếp, tạo áp lực tâm lý không nhỏ đối với những người thực hiện.
Đây cũng là một trong những lý do tiêm thuốc độc được đánh giá là phù hợp hơn với định hướng giảm tính bạo lực trực diện trong thi hành án. Thay vì hình ảnh đội bắn tại pháp trường, phương thức mới được tổ chức trong phòng chuyên dụng với các bước mang tính kỹ thuật.
Giám đốc Công an TP Hải Phòng Trần Bá Thiều từng nhận xét: “Tiêm thuốc độc là nhân đạo nhất, nhẹ nhàng nhất đối với tử tù và cũng là tốt nhất đối với người thi hành án”.
Bà Lê Thị Nga: "Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng hình thức tử hình bằng tiêm thuốc độc". Ảnh: TTXVN.
Trong quá trình thảo luận, một số ý kiến cũng cho rằng việc thực hiện phương thức mới cần được giao cho lực lượng chuyên trách được huấn luyện bài bản, thay vì bác sĩ hoặc nhân viên y tế, bởi nhiệm vụ của ngành y tế về nguyên tắc là cứu chữa người bệnh.
Thi thể ít bị tổn thương hơn so với xử bắn
Một điểm khác biệt khác giữa hai phương thức là tình trạng thi thể sau khi thi hành án.
Xử bắn có thể gây tổn thương trực tiếp lên cơ thể, trong khi tiêm thuốc độc không tạo ra những thương tích bên ngoài tương tự. Vì vậy, phương thức này cũng được nhìn nhận là giảm bớt sự tổn thương về mặt hình ảnh đối với thân nhân người đã bị thi hành án.
Yếu tố này từng được đặt cạnh những vấn đề liên quan đến việc thân nhân có được nhận thi thể hoặc hài cốt của người bị thi hành án hay không. Khi đó, nhiều ý kiến cho rằng việc cho phép gia đình nhận thi thể, nếu được kiểm soát phù hợp, cũng thể hiện tính nhân đạo của pháp luật.
Phương thức mới phức tạp và tốn kém hơn nhưng vẫn được lựa chọn
Tiêm thuốc độc không phải là phương thức đơn giản hơn xử bắn. Ngược lại, việc chuyển đổi đòi hỏi xây dựng phòng thi hành án chuyên dụng, trang bị hệ thống cố định, thiết bị theo dõi và bảo đảm nguồn thuốc phù hợp.
Trong những năm đầu áp dụng, Việt Nam từng gặp khó khăn về cơ sở vật chất và nguồn thuốc chuyên dụng, thậm chí có thời điểm việc thi hành án bị ảnh hưởng do thiếu thuốc.
Chi phí thuốc và yêu cầu kỹ thuật cũng khiến hình thức mới tốn kém hơn. Tuy nhiên, những yếu tố này được đặt sau mục tiêu hạn chế tính bạo lực, giảm áp lực tâm lý cho lực lượng thi hành án và hướng hoạt động thi hành hình phạt tử hình theo hướng nhân đạo hơn.
Tiêm thuốc độc vẫn đòi hỏi quy trình đặc biệt nghiêm ngặt
Dù được lựa chọn thay cho xử bắn, tiêm thuốc độc không đồng nghĩa việc thi hành án trở nên đơn giản. Phương thức này phụ thuộc vào thuốc, thiết bị và nhiều công đoạn kỹ thuật, nên việc chuẩn bị và tổ chức thi hành phải được kiểm soát chặt chẽ.
Theo thông tin được cung cấp, quy trình hiện nay sử dụng 3 nhóm thuốc gồm thuốc làm mất tri giác, thuốc làm liệt hệ vận động và thuốc làm ngừng hoạt động của tim.
Như vậy, việc Việt Nam chuyển từ xử bắn sang tiêm thuốc độc không xuất phát từ việc xử bắn không thể thực hiện, mà chủ yếu phản ánh sự thay đổi trong quan điểm về cách thức thi hành hình phạt tử hình. Tính nghiêm khắc của bản án vẫn được giữ nguyên, nhưng phương thức thực hiện được điều chỉnh theo hướng hạn chế hình ảnh bạo lực, giảm tác động tâm lý và đề cao hơn yếu tố nhân đạo.
